افزایش قیمت گوشت پس از حذف ارز ترجیحی
افزایش قیمت گوشت در ماهها و سالهای اخیر به یکی از جدیترین دغدغههای معیشتی خانوارهای ایرانی تبدیل شده است. گوشت قرمز، مرغ و سایر محصولات پروتئینی که زمانی جزو اقلام نسبتاً در دسترس بودند، امروز برای بسیاری از خانوادهها به کالایی لوکس تبدیل شدهاند. بررسی اظهارات فعالان صنعت دام و طیور نشان میدهد که یکی از مهمترین دلایل این گرانی، حذف یا تغییر نرخ ارز ترجیحی نهادههای دامی است؛ تصمیمی که اثرات آن نهتنها در تولید، بلکه در سفره مصرفکنندگان بهوضوح دیده میشود. در ادامه قیمت گوشت پس از حذف ارز ترجیحی را هم آرودهایم:
نقش ارز ترجیحی در قیمت گوشت دی 1404
نهادههای دامی مانند ذرت، سویا و کنجاله، بخش عمده هزینه تولید گوشت، مرغ و لبنیات را تشکیل میدهند. سالها این نهادهها با ارز ترجیحی تأمین میشدند تا قیمت تمامشده محصولات پروتئینی کنترل شود. اما با تغییر نرخ ارز ترجیحی از ۴۲۰۰ تومان به حدود ۲۸۵۰۰ تومان، هزینه خوراک دام بهطور ناگهانی افزایش یافت.
این تغییر، شوک قیمتی بزرگی را به بازار وارد کرد؛ بهطوری که قیمت دام زنده که در سال ۱۴۰۰ حدود کیلویی ۳۲ تا ۴۰ هزار تومان بود، در مدت کوتاهی جهش چشمگیری را تجربه کرد و مستقیماً بر قیمت گوشت در بازار مصرف اثر گذاشت.
علت گرانی گوشت و مرغ در ایران چیست؟
افزایش قیمت گوشت و مرغ در ایران معمولاً به یک عامل محدود نمیشود، بلکه نتیجهی همزمان چند متغیر اقتصادی، تولیدی و مدیریتی است که در کنار هم باعث جهش قیمت این کالاهای اساسی میشوند. شناخت این عوامل به مصرفکنندگان کمک میکند درک دقیقتری از چرایی گرانی گوشت و مرغ داشته باشند.
۱. افزایش هزینههای تولید دام و طیور
بخش قابلتوجهی از هزینه تولید گوشت و مرغ به خوراک دام و طیور مانند ذرت و کنجاله سویا مربوط میشود که عمدتاً وارداتی هستند. با افزایش نرخ ارز، قیمت این نهادهها بالا میرود و مستقیماً هزینه تمامشده تولید را افزایش میدهد.
در کنار آن، هزینههای انرژی، حملونقل، واکسن، دارو، نگهداری واحدهای دامداری و مرغداری و همچنین دستمزد نیروی کار نیز طی سالهای اخیر رشد قابلتوجهی داشتهاند.
۲. نوسانات نرخ ارز
وابستگی بالای صنعت دام و طیور به واردات نهادههای دامی باعث شده هرگونه نوسان یا بیثباتی در بازار ارز، اثر مستقیمی بر قیمت گوشت و مرغ بگذارد. افزایش نرخ ارز، حتی در کوتاهمدت، میتواند بازار را با شوک قیمتی مواجه کند.
۳. کاهش یا بیثباتی در میزان تولید
زمانی که دامداران و مرغداران به دلیل افزایش هزینهها یا نبود حمایت مؤثر دولتی دچار زیان میشوند، ناچار به کاهش تولید یا حتی خروج از چرخه تولید خواهند شد.
همچنین بروز بیماریهای دامی، تلفات بالا، یا کمبود نهادههای خوراکی میتواند عرضه گوشت و مرغ را کاهش داده و زمینهساز افزایش قیمت شود.
۴. مشکلات توزیع و نقش واسطهها
وجود واسطههای متعدد بین تولیدکننده و مصرفکننده نهایی، یکی از عوامل مهم افزایش قیمت گوشت و مرغ است. هرچه زنجیره توزیع طولانیتر باشد، قیمت نهایی برای مصرفکننده بالاتر میرود.
ضعف نظارت بر بازار، احتکار مقطعی و عرضه قطرهچکانی نیز میتواند التهاب قیمتی ایجاد کند.
۵. سیاستهای دولتی و تغییر یارانهها
تغییر در سیاستهای حمایتی مانند حذف یا کاهش ارز ترجیحی نهادههای دامی، معمولاً با شوک قیمتی همراه است.
همچنین قیمتگذاری دستوری، اگر بدون حمایت واقعی از تولید انجام شود، نهتنها باعث کاهش قیمت نمیشود، بلکه در برخی موارد به کاهش تولید و افزایش بیشتر قیمتها منجر میشود.
۶. تورم عمومی اقتصاد
در شرایطی که تورم در کل اقتصاد بالا باشد، افزایش قیمت کالاهای اساسی از جمله گوشت و مرغ امری اجتنابناپذیر است. رشد مداوم هزینهها در تمام بخشها، خود را در قیمت نهایی مواد غذایی نشان میدهد.
حذف ارز ترجیحی؛ ضربه مستقیم به تولید
برخلاف تصور برخی سیاستگذاران، ارز ترجیحی تأثیر بسیار مستقیمی بر تولید دارد. وابستگی صنعت طیور به نهادههای دامی حدود ۹۰ درصد و وابستگی صنعت دام حدود ۳۰ درصد برآورد میشود. این یعنی حذف ارز ترجیحی، افزایش شدید قیمت تمامشده تولید را بهدنبال دارد.
در چنین شرایطی، تولیدکنندگان بزرگ و کوچک با مشکلات جدی مواجه میشوند و بسیاری از دامداران توان ادامه فعالیت را از دست میدهند.
نابودی تولید خانگی و روستایی
یکی از پیامدهای کمتر دیدهشده افزایش قیمت نهادههای دامی، از بین رفتن تولید خانگی و روستایی گوشت است. پیش از افزایش نرخ ارز، بخش قابل توجهی از گوشت کشور توسط دامداران خرد و روستایی تولید میشد؛ تولیدی با هزینه کمتر که نقش مهمی در تعادل بازار داشت.
اما با رشد هزینهها، این تولیدکنندگان نتوانستند ادامه دهند و بسیاری از آنها دامهای مولد خود را راهی کشتارگاه کردند. نتیجه این روند، کاهش ذخایر دام مولد کشور و افزایش بیشتر قیمت گوشت در بلندمدت بود.
تأثیر حذف واردات کنترلی گوشت
در مقاطعی، واردات محدود گوشت گرم و منجمد با ارز ترجیحی یا ارز ترکیبی، نقش مهمی در تنظیم بازار داشت. عرضه گوشت گرم با قیمتهای کنترلشده و گوشت منجمد وارداتی، باعث ایجاد ثبات نسبی در بازار میشد.
اما با توقف یا محدود شدن این واردات، بازار دوباره دچار التهاب شد و قیمتها مسیر صعودی خود را ادامه دادند.
آیا پرداخت یارانه به مصرفکننده کافی است؟
برخی سیاستها تلاش کردهاند با انتقال یارانه به انتهای زنجیره و پرداخت مستقیم به مصرفکننده، اثر حذف ارز ترجیحی را جبران کنند. اما تجربه نشان داده است که این روش نمیتواند جایگزین حمایت از تولید باشد.
افزایش هزینه تولید، در نهایت خود را در قیمت نهایی کالا نشان میدهد و پرداخت یارانه نقدی، توان جبران این شکاف را ندارد.
جمعبندی
افزایش قیمت گوشت تنها نتیجه عرضه و تقاضا نیست، بلکه حاصل تصمیمات کلیدی در حوزه ارز، نهادههای دامی و سیاستهای حمایتی است. حذف یا تغییر ناگهانی ارز ترجیحی، شوک شدیدی به تولید دام و طیور وارد کرده و هم تولیدکننده و هم مصرفکننده را تحت فشار قرار داده است.
اگر هدف کنترل قیمت گوشت و حفظ امنیت غذایی است، بهجای حذف کامل ارز ترجیحی، باید به مدیریت هوشمند، محدودسازی هدفمند و حمایت مستقیم از تولید فکر کرد؛ در غیر این صورت، گرانی گوشت همچنان یکی از چالشهای اصلی معیشت مردم باقی خواهد ماند.